تبلیغات
بلان - آداب زیارت اهل بیت علیهم‌السلام
بلان
بارها گفت محمد، که علی جان من است؛ هم به جان علی و جان محمد صلوات

رعایت ادب و آداب در هر امری، سبب دست یافتن بهتر به اهداف آن کار است. هر چیزی هم برای خود آدابی دارد؛

مثل آداب تجارت، آداب نماز و قرائت و ... که شناخت و مراعات آنها، آن امر را موفقیت آمیز‌تر می‌سازد و عامل را به هدف نزدیک‌تر می‌سازد. از جمله برای زیارت هم آدابی ذکر شده است. مراعات آنها هم ثواب بیشتری دارد، هم زائر را در دستاورد‌های معنوی زیارت کامیاب‌تر می‌سازد و هم تربیت کننده است و مایه ارتباط روحی بهتر. این آداب، برخی ظاهری است و برخی باطنی. در کتب حدیث هم عنوان آداب ظاهری و آداب باطنی برای برخی از اعمال و سنن مطرح شده است. بی‌شک همان آداب ظاهری هم به حصول توجه قلبی  و آداب باطنی کمک می‌کند. کیفیت زیارت کردن و جزئیات زیارت خواندن و کمّ و کیف این  تشرّف  و دیدار معنوی را نیز باید از اولیای دین آموخت. امام صادق به محمد ابن مسلم که از اصحاب بزرگ اوست چناین  دستورالعمل می‌دهد: «هر گاه به زیارت مرقد امیرالمؤمنان رفتی، غسل زیارت کن، پاکیزه‌ترین جامه‌هایت را بپوش، بوی خوش و عطریات استعمال کن، با آرامش و وقار و آرام آرام حرکت کن، وقتی به باب السّلام رسیدی، رو به قبله بایست و سه بار تکبیر بگو، آن گاه زیارت را بخوان... » این نکات، از جمله آداب ظاهری زیارت است. مرحوم کلینی در کتاب کافی، مرحوم    شهید اول در کتاب دروس و همچنین مرحوم شیخ عباس قمی در مفاتیح‌الجنان، آداب فراوانی برای زیارت نقل کرده‌اند. آنچه در این نوشته‌ می‌خوانید، برخی از مهم‌ترین آن آداب، با تبیینی روشن  و شرح و بسط آن است.

1. غسل زیارت؛

برای حضور در حرم‌ها، زائر باید پاک باشد، هم پاکی ظاهری، هم درونی. غسل زیارت از آنجا که به عنوان یک عمل عبادی انجام می‌گیرد، علاوه بر تمیزی جسم و لباس، طهارت روح و روان را هم در پی دارد. هم قبل از آغاز سفر زیارتی و هنگام بیرون رفتن از خانه و شهر و پیش از شروع مسافرت مستحب است و هم قبل از تشرف به حرم‌‌های مطهّر معصومان. غسل، یک طهارت جسمی است؛ ولی صفای روحی و معنوی هم دارد؛ چون همراه با نیت، ذکر خدا و دعاست و تنها دوش گرفتن و شستن بدن نیست؛ مثل وضو که صرف شستن صورت و دست‌ها نیست. نورانیت و آثار معنوی و روحی آن در سایه توجه و قصد قربت و عبادت فراهم می‌شود. وضو به عنوان مقدمه نماز و غسل به عنوان مقدمه زیارت است. در زیارت هفتم امام حسین(علیه السلام) که حضرت صادق به صفوان جمّال آموخته، حضرت می‌فرماید: وقتی خواستی به زیارت بروی، از آب فرات غسل کن و هنگام غسل بگو: « بسم الله و بالله، اللهم اجعله نوراً و طهوراً و حرزاً و شفاءً مِن کُلِّ داءٍ وَ سُقمٍ و آفةٍ و عاهةٍ، الّلهم طهّر به قلبی و اشْرَح به صَدری و سهّل به اَمری.» با این  دعا و امثال آن، هم کار با نام و یاد خدا آغاز می‌شود، هم طلب نورانیت و پاکی و شفا و ایمنی است و هم دعا برای طهارت قلب و شرح صدر و آسانی کار. غسل زیارت، یک معنی نماداین  هم دارد؛ یعنی شستشوی جسم و تمیزی بدن، نمادی از طهارت روح است. کسی که برای تشرف به حرم، آلایش جسمی را می‌زداید، آلایش روح را هم باید بشوید تا هم با جسم پاک، هم روح پاک، هم لباس نو، هم با روحیه نو تشرف یابد؛ چرا که توبه و خشوع، لباس روح است. در احادیث توصیه شده وقتی زائر از غسل فارغ شد، جامی پاک و تمیز بپوشد و دو رکعت نماز بخواند و با ذکر خدا و «الله اکبر» و «لااله الا الله» و با قدم‌های کوچک به طرف مزار برود.

خوش‌بویی و تمیزی از اخلاق انبیا است و برای زیارت اولیای الاهی تأکید بیشتری بر آن شده است. جنبة دیگر غسل زیارت، به بعد اجتماعی آن مربوط می‌شود. معمولاً در تجمع‌ها و مسافرت‌ها، ممکن است بدن عرق کند، فضا از نظر بوی بدن و عرق پاها و غبار آلودگی زائران و... ناهنجاری‌هایی داشته باشد که تحمّل آن برای دیگران خوب و خوشایند نباشد. غسل زیارت، گامی برای ایجاد فضای مطلوب‌تر در اماکن زیارتی و در مجموعه‌های زائران است. ادب تشرف به محضر یک شخصیت والا ایجاب می‌کند که دیدار کننده با بهتراین  لباس و نیکو‌ترین  وضع و با آراستگی کامل برود تا ادای احترام کرده باشد. غسل پیش از زیارت، تا حدّی تأمین کنندة این  هدف است و بدون آن نوعی بی‌احترامی می‌شود. از امام صادق در این باره پرسیدند، حضرت فرمود: «الغُسل عِندَ لقاءِ کُلِّ امامٍ» آن حضرت، غسل هنگام دیدار هر امام را مصداقی از آراستگی هنگام عبادت یا حضور در عبادتگاه به شمار می‌آورده است و این  برای زائران درس تمیزی و خوش‌بویی و ادب ظاهری است.

2. لباس تمیز و آراستگی و خوش‌بویی؛

پوشیدن جامه نو و لباس تمیز و استفاده از عطر، آداب دیگر تشرف به حرم‌های مطهّر است. در روایات هم بر«ثوب جدید» و هم بر «ثوب نظیف» که به معنای لباس نو و تمیز است تأکید شده که می‌رساند تمیزی و تازگی هر دو مورد عنایت است. مرحوم فیض کاشانی به نقل از شیخ صدوق، یکی از آداب زیارت قبور ائمه در عراق و خراسان را همین  نکته می‌داند؛ مثلاً در زیارت سید الشهدا می‌گوید: « هر گاه به زیارت آن حضرت رفتی، از کنار فرات غسل کن، لباس‌های پاکیزه بپوش و پا برهنه به سوی حرم عزیمت کن.» از آنجا که حالت روحی و جسمی و ظاهر و باطن در یکدیگر تأثیر متقابل دارند، نوع لباس و وضع ظاهری زائر در پدید آمدن حال مناسب روحی و ایجاد نشاط معنوی مؤثر است. لباس تمیز و نو هم همین  اثر روحی را دارد. به علاوه، حرمت‌گذاری به شخصیتی که به دیدارش می‌رویم، بخشی هم در آراستگی ظاهر و مرتب و معطر بودن لباس و سر و وضع جلوه می‌کند.

3. وقار و طمأنینه؛

آرامش و وقار ظاهری، نشان طمأنینه درونی است. رفتار شتاب‌زده هم گویای باطن آشفته و نابسامان است. در توصیة مربوط به زیارت آمده است که با وقار و آرامش راه بروید، قدم‌ها را کوچک بردارید، حالت طمأنینه داشته باشید، با حالت ذکر و تسبیح و تکبیر، وارد حرم و مزار شوید. این‌ها جهات شکلی و آداب ظاهری است که در باطن و درون زائر هم اثر می‌گذارد. پیاده رفتن بعضی از ائمه به سفر حج را شنیده‌ید؟ مثل امام حسن مجتبی و امام کاظم! پیاده‌روی هم اثرگذار بر روح و درون است. صفوان جمّال نقل می‌کند که با حضرت صادق همسفر بود، به کوفه که رسیدند، امام دستور داد تا مرکب را بخواباند و فرمود: این جا قبر جدم امیرمؤمنان است. سپس حضرت غسل کرد، لباس دیگری پوشید، به طرفه تپه‌‌ای که قبر علی (علیه السلام) آنجا بود، راه افتاد و به صفوان فرمود: تو هم مثل من کن، گام‌هایت را کوچک بردار، نگاهت را به طرف پایین  بگیر، متواضعانه راه برو... . سپس خودش با صفوان به طرف قبر حرکت کردند؛ در حالی که سکینه و وقار بر آن دو حاکم بود و تسبیح و تقدیس و تهلیل می‌گفتند، تا به قبر شریف رسیدند.

4. خضوع و خشوع؛

از جمله آداب زیارت، داشتن خضوع و خشوع هنگام زیارت است. خشوع ، حالتی قلبی و درونی است که از معرفت و محبت به یک مقام و شخصیت، در دل یجاد می‌شود. تأثیر عظمت او در قلب، حالتی پدید می‌آورد که رعایت احترام در ظاهر را در پی‌دارد؛ حتی نوع ایستادن، نشستن، نگاه کردن، سخن گفتن، وارد و خارج شدن، همه تحت تأثیر آن حالت درونی است. پس خشوع قلبی، خضوع اعضا و جوارح را پدید می‌آورد. این  هم از نمونه‌های دیگر «تأثیر درون بر برون» است. هر چه معرفت به مقام پیشوا زیادتر باشد، خشوع دل هم عمیق‌تر و بیشتر و رعایت ادب و خضوع ظاهری هم افزون‌تر خواهد شد. این که بعضی هنگام خروج از حرم، عقب عقب می‌روند و حاضر نیستند پشت به ضریح کنند و بیرون روند، جلوه‌‌ای از همین  خضوع و ادب ظاهری است که ریشه در درون دارد. همچنان که در نماز، اگر حضور قلب باشد، رعایت وقار ظاهری را در پی خواهد داشت، در زیارت هم چنین  است. در زیارتگاه‌ها تنها با جسم و بدن به یک امام معصوم نزدیک نمی‌شویم، بلکه قرب روحی هم باید پیدا کنیم. زائر باید خود را در محضر امام حس کند و امام را ناظر و مراقب رفتارش ببیند و چنان  تصور کند که از راه دور آمده و اجازه یافته به حضور معصوم برسد. در این حال، چه حالتی خواهد داشت؟ به علاوه، وقتی تربت پاک و مطهّرِ ولی خدا مقدس است، زائر باید به تناسب قداست مکان و جایگاه، شئون آنجا را رعایت کند. خداوند به حضرت موسی فرمان می‌دهد که ای موسی تو در وادی مقدس طور هستی کفش‌هایت را درآور. همین  نکته سبب شده که بزرگان در توصیه‌های خود بر بیرون آوردن کفش در حریم قدسی زیارت‌گاه‌ها، تأکید کنند و خودشان هم در عمل، پابرهنه به حرم‌ها مشرّف شوند. شیخ بهایی در شعری که به مناسبت تشرف به حرم علوی سروده، می‌گوید: « هذا حرمُ العِزَّةَ فاخَلع نعلیک» یعنی این افق روشن که بر تو آشکار گشته، در حریمش خضوع کن و این  طورسینا است، کفش از پای در آور!     

5. ذکر تکبیر و تسبیح؛

از آدابی که برای زیارت مرقد‌های مطهر بیان شده، گفتن تکبیر (الله‌اکبر) و تهلیل(لا اله الا الله) هنگام تشرّف است. یاد خدا و حمد و ستایش او(الحمدلله) و ذکر توحید(لا اله الا الله) و تسبیح و تنزیه(سبحان الله)، همگی توجّه دادن به عظمت خداوند است؛ چرا که عظمت چنین شخصیت‌هایی، در عبودیت و تواضع در پیشگاه خداست و هم نوعی تعدیل نگاه و توجه انسان زائر است تا دربارة این  پیشوایان الهی، دچار غلّو نشود و نسبت‌های غلّوآمیز ندهد و محوریت توحید در همة مسائل حفظ شود؛ مثلاً در زیارت امام حسین(علیه السلام) رؤیت شده که قبل از زیارت و در بدو ورود، حتی وقتی به فرات می‌رسد تا غسل زیارت کند، صد مرتبه الله اکبر، صد مرتبه لا اله الا الله و صد مرتبه صلوات بگوید. نیز در رویت است: زائر در هنگام زیارت وقتی مقابل قبر امام معصوم قرار گرفت، اگر بگوید: «لا اله الا الله وحده لا شریک لَهُ»، ثواب بسیار برای او نوشته می‌شود.

ذکر گفتن و خدا را به یکتایی ستودن و او را بزرگ شمردن، در همه حال خوب است و در حرم‌ مطهر اولیایی که مظهر اخلاص و توحید و ذکر و تسبیح‌اند، خوب‌تر!

6. اذن دخول؛

خواندن « اذن دخول» هنگام زیارت، یکی دیگر از آداب است. این  اقتضای ادب است که بی‌اجازه وارد حریم حرم نشویم و با خواندن اذن ورود، هم ادای احترام کنیم و هم دل را آماده‌تر سازیم.

در روایت است که هنگام زیارت حضرت رسول و هر یک از معصومان این  گونه اذن دخول بخوان:

« أللّهُمَّ إِنّی وَقَفْتُ عَلی بابٍ مِن بُیُوتِ نَبیِّکَ و آلِ نَبیِّک......

 یعنی خداوندا ! بر درگاه یکی از خانه‌های پیامبر و دودمان پیامبرت ایستاده‌ام. خدیا! مردم را از این که بی‌اجازه وارد خانة پیامبر شوند، منع کرده‌ای. من به حرمت پیامبرت در حال غیبتش مثل حال حضور و حیاتش عقیده‌مندم و می‌دانم که فرستادگان تو زنده‌اند و نزد تو روزی می‌برند، جایگاه مرا در این جا و این  لحظه می‌بینند و سخنم را می‌شنوند. پروردگارا ! ابتدا از او اذن می‌طلبم، سپس از پیامبرت و از جانشین تو که اطاعتش بر من واجب است، اجازه می‌خواهم که در این  لحظه وارد خانه‌اش شوم، از فرشتگان گماشته به این بارگاه مقدس هم اذن می‌طلبم. به اذن خدا و رسول و خلیفة او و اذن همه شما، وارد این  خانه می‌شوم و جویای تقرّب در پیشگاه خدایم... .»

7. عَتَبه بوسی؛

احترام و ارج نهادن به جایگاه والای حرم‌های مطّهر، گاهی هم به بوسیدن در و درگاه به هنگام ورود است. در برخی سروده‌های عالمان عارف دربارة زیارت نیز به این  عتبه بوسی و ابراز تواضع و ادب و محبّت اشاره شده است. علامی مجلسی سخن شهید اول را در این  مورد (عتبه بوسی)  را به عنوان یکی از آداب زیارت نقل می‌کند و می‌افزاید برای استحباب بوسیدن آستان و درگاه دلیل مستندی نداریم، ولی سجود برای خدا به عنوان شکر الهی بر این  توفیق، مانعی ندارد. البته باید توجه داشت که بوسیدن زمین و درگاه به عنوان احترام و شکر، نباید به عنوان سجده بر امام تلقی شود و بهانه‌ا‌ی به دست مخالفان نیفتد تا چنین وانمود کنند که شیعیان در پیشگاه امامان خود سجده.

8. حضور در کنار قبر و بوسیدن ضریح؛

ادب دیگر در زیارت، که نشانة محبت و ارادت بیشتر است، نزدیک شدن به قبر، دست نهادن به آن، بوسیدن و ابراز اشتیاق است. داستان زیارت اربعین جابربن عبدالله انصاری و عطیی عوفی گواه این  زیارت عاشقانه است که دست روی قبر سیدالشهدا نهاد و بر او درود و سلام داد. در حدیث امام صادق آمده است: «صَلّوا إِلی جانبِ قبر النّبی، و إِنْ کانَتْ صلاة المؤمنین  تَبْلُغُه این ما کانُوا» یعنی کنار قبر پیامبر بر او صلوات و درود بفرستید هر چند درود مؤمنان هر جا که باشند، به او می‌رسد.

مرحوم شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان، ضمن بحث از آداب زیارت به این  نکته اشاره می‌کند که برخی می‌پندارند رعایت ادب به حریم امامت، به آن است که زائر هر چه دورتر بایستد و به قبر و ضریح نزدیک نشود. ایشان این را وهم و اشتباه می‌دانند و تأکید می‌کنند که نزدیک شدن به قبر و ضریح و بوسیدن آن یکی از آداب است. البته رعایت این ادب و استحباب وقتی است که ازدحام جمعیت نباشد و عمل به آن مزاحمتی بر دیگران نداشته باشد و فشار نیاورد، یا حال معنوی زائر را هم به هم نزند. چه بسا یک کار مستحب، در شریطی تبدیل به امر غیر مطلوب می‌گردد؛ مثل بوسیدن حجرالاسود که در شرایط خلوت و عادی بسیار پسندیده است، ولی در ازدحام جمعیت بوسیدن یا لمس آن به قیمت له کردن دیگران یا اذیت و آزار، روا نیست. در شریط ازدحام در حرم‌ها، بهتر است که انسان کناری بایستد و با فاصله و حالت آرامش خود و راحتی دیگران زیارتنامه را بخواند و این  تصور عوامانه را که اگر دست به ضریح نرسد، زیارت قبول نیست را از ذهن خود بیرون کند. کسی هم که کنار ضریح می‌رود و لمس می‌کند یا بوسه بر آن می‌زند، خوب است که توقف نکند و فرصت و امکانی برای دیگران هم بدهد که به این  فیض برسند و استفاده از ضریح را حق اختصاصی خویش نشمارد. بوسیدن ضریح، نوعی ابراز عشق و علاقه به صاحب قبر است. بوسه بر درگاه و درها و دیوارها و ضریح و سنگ قبر، به خاطر انتساب اینها به آن چهره‌های محبوب است، و گر نه سنگ و چوب و آهن خود به خود قداستی ندارند.

9. ادب نسبت به قبر مطهر؛

زائری که توفیق تشرّف به حرم‌ها را می‌یابد، باید خود را در حریم خانة امام یا امامزاده احساس کند و هر نوع ادب لازم را به جا آورد.

10. پرهیز از حرف‌های بیهوده و کارهای لغو؛

ادب دیگر در تشرّف به حرم‌های مطهر، پرهیز از هر کاری است که مغایر با ادب حضور است؛ از جمله کلمات لغو و حرف‌های بیهوده و حرکات سبک و ناپسند و دور از شأن زیارتگاه. محدث قمی در مفاتیح الجنان(ادب بیست و یکم زیارت) می‌گوید: «ترک نمودن سخنان ناشایست و کلمات لغو و اشتغال به صحبت‌های دنیوی که همیشه در هر جا مذموم است و قبیح و مانع رزق و جالب قساوت قلب است، خصوصاً در این  بقاع مطهّره...» هدف از زیارت، بهره‌وری از فیض‌های معنوی است. پرداختن به سخنان و کارهای لغو، مانع آن فیض‌ها می‌شود و چه بسا اوقات کسی در داخل حرم‌ها به چناین حرف‌ها و کارهایی سر می‌شود و از مائدة معنوی گشوده در آن ضیافت خانه‌های آسمانی، بی‌بهره بماند. به علاوه، این  گونه حرف‌ها و حرکات و رفتارها، توّجه و حضور قلب زائران دیگر را هم بر هم ‌می‌زند و بیهوده‌گوی غافل، هم خودش محروم می‌ماند، هم مانع بهره‌وری روحی دیگران می‌شود. صحبت‌های بلند بلند هم، علاوه بر این که خلاف ادب در محضر ولی خداست، برای دیگران هم مزاحمت و حواس پرتی می‌آورد. مستند این  نکته، به گفته بعضی از علما، آیة شریفه: «لاترفعو اصواتکم فوقَ صوتِ النبی» است؛ یعنی صداهایتان را از صدای پیامبر بلندتر نکنید. رعایت این  نکته یک ادب اجتماعی و معاشرتی است؛ حتی نه حرف‌های عادی، بلکه زیارتنامه را هم بلند بلند خواندن، به نحوی که تمرکز روحی و حضور قلبی دیگران را به هم بزند، مناسب نیست. آنچه در این  اماکن مطلوب است، آرامش و فضای آرام است تا برای پیدایش حضور قلب و روح عبادت و زیارت مؤثر باشد. سر و صدهای بسیار یا صلوات و زیارت بلند بلند، مخلّ این  حالت است و رشتة پیوند و اتصال زائران دیگر را از هم می‌گسلد.

11. خواندن زیارات مأثوره؛

تأکید بر آن است که در زیارت‌ها، بیشتر از متون زیارتی نقل شده از ائمه معصوم(علیهم السلام) استفاده شود که به آنها، زیارت‌های مستند مأثوره گفته می‌شود. زیارت اربعین، زیارت جامعة کبیره، زیارت امین‌الله، زیارت حضرت معصومه و بسیاری از زیارتنامه‌هایی از ائمه اطهار نقل شده و کلام امام است. خواندن اینها بهتر از متون زیارتی دیگر است. مضامینی هم که در این  گونه زیارتنامه‌ها است، متعالی‌تر است و از زبان اولیای الهی تراویده است. امامان ما، کیفیت انجام زیارت را با همة جزئیات و آدابش بیان فرموده‌اند و متن‌های منقول از آنان هم فراوان است و محتوای آنها در خور توجّه است. گاهی این آموزه‌ها بسیار کوتاه است، ولی رجحان آن به این دلیل است که از امام نقل شده است؛ مثلاً یونس بن ظبیان از حضرت صادق می‌پرسد: یابن‌رسول‌الله من بسیار به یاد حسین‌بن‌علی(علیه السلام) می‌افتم در آن لحظه چه بگویم؟ فرمود: هنگام یاد از او سه بار بگو: «صلّی الله علیک یا ابا عبدالله» که سلام تو از دور یا نزدیک به او می‌رسد. در نقل دیگر، امام صادق به یکی از اصحابش می‌آموزد که هر گاه خواستی سیدالشهدا را زیارت کنی، بالای بام خانه‌ات برو و نگاهی به چپ و راست کن، آن گاه رو به قبر آن حضرت بکن و بگو: «السلام علیک یا ابا عبدالله السلام علیک و رحمة الله و برکاته»، تا خداوند ثواب یک زیارت شایسته به تو عطا کند. این گونه توصیه‌ها و متن آموزی‌ها، دربارة زیارت حضرت رسول و ائمه دیگر هم نقل شده است.

12. دعا و تلاوت و عبادت کنار قبر؛

نماز در برخی مکان‌ها فضیلت و ثواب بیشتری دارد، یکی هم در حرم‌های مطهر معصومان. غیر از اصل نماز خواندن که مطلوب است، خواندن نماز و اهدای آن به روح امام یا شخصیتی که مورد زیارت است، فضیلت دارد و به آن نماز زیارت گفته می‌شود که دو رکعت، گاهی هم چهار رکعت یا شش رکعت(به صورت دو رکعت دو رکعت) است و اغلب توصیه شده که پس از زیارت خوانده شود و بعد از آن نماز، حاجت‌ها را از خدا بطلبند. نماز زیارت، پس از زیارت عاشورا، پس از زیارت شهدای کربلا، پس از زیارت عاشورای غیر معروفه و موارد دیگر نقل شده است. محدث قمی نقل می‌کند: امام صادق به زیارت قبر جدش امیرالمؤمنین رفت، پس از فراغت از زیارت در بالای سر آن حضرت خطاب به امام حسین(علیه السلام) سلام داد و زیارت خواند، آن گاه دو رکعت نماز خواند و پس از فراغت از آن دعایی خواند، با این آغاز: «یا الله یا الله یا الله یا مجیب دعوةِ المضطرّین» به هر حال، خواندن نماز و دعا در حرم‌های مطهر، پس از زیارتنامه مطلوب است. در رویات متعددی آمده است که پس از زیارت و نماز، دست به دعا بردار و هر چه می‌خواهی، از خداوند بطلب. امام هادی فرمود: « مَنْ کانَت له إلی اللهِ حاجَةٌ فَلْیَزُرْ قبرَ جَدّی الرّضا بِطوسٍ و هو علی غُسلٍ وَ لْیُصَلِّ عندَ رأسهِ رکعتَین  وَ لْیَسألِ اللهَ تعالی حاجَتَه فی قُنوتِه، فاِّنُه یستَجیبُ مالم یسْئلْ مَأثماً او قطیعةَ رَحِمٍ..؛ هر کس به درگاه خدا حاجتی دارد، قبر جدم حضرت رضا(علیه السلام) را در طوس زیارت کند، در حالی که غسل کرده باشد، بالای سر آن حضرت دو رکعت نماز بخواند و در قتوت نمازش حاجتش را از خدا بخواهد، خداوند اجابت می‌کند، تا وقتی که خواسته‌اش گناه یا قطع رحم (نفرین به خویشاوندان) نباشد. امام باقر هم دربارة زیارت اباعبدالله الحسین و دعا در حرم او می‌فرماید: « ما مِنْ آتٍ أَتاهُ یصِلّی عنده رکعتاین  أو أربعاً ثُمَّ سَئلَ الله حاجَتَه إلاّ قضاها؛ هیچ کس نیست که کنار قبر آن حضرت برود و دو رکعت یا چهار رکعت نماز بخواند و از خداوند حاجتش را بطلبد، مگر آنکه خداوند آن را برآورد» دعا در قبور مطهر ائمه اطهار، مقبولیت و ثواب بیشتری دارد. نماز فریضه(واجب) و مستحب هم در حرم‌ها از فضیلت بسیار برخوردار است. امام باقر به شخصی فرمود: چه مانعی دارد که هر وقت حاجتی داشتی، نزد قبر حسین بن علی بروی و چهار رکعت نماز بخوانی و حاجت خود را از خدا بخوهای؟ سپس اضافه فرمود: نماز فریضه(واجب) در کنار قبر او برابر است با حجّ، و نماز نافله معادل عمره است، و ثواب‌های دیگر. سیدبن‌طاووس هم توصیه می‌کند: اگر به زیارت امام حسین(علیه السلام) مشرف شدی، جِدّ و جهد کن که از تو فوت نشود فریضه و نافله در حائر شریف حسینی که ثواب بسیار دارد. بسیاری از اهل دل و مجاوران اعتاب مقدسه، مقید بوده‌اند که هر سه وعده نماز خویش را در حرم‌های مطهّر بخوانند، به خصوص در حرم سیدالشهدا که هم نماز ثواب بیشتری دارد و هم دعا در زیر قبّة(گنبد) حرم آن شهید، مستجاب است. محّدث قمی می‌نویسد: «بدان که عمدة اعمال در روضة مطهّرة امام حسین(علیه‌السلام)، دعاست؛ زیرا اجابت دعا تحت آن قبّه، یکی از چیزهایی است که در عوض شهادت، حق تعالی به آن حضرت لطف فرموده و زائر باید آن را غنیمت دانسته، در تضرّع و انابه و توبه و عرض حاجت کوتاهی نکند و در طی زیارات آن حضرت، ادعیه بسیاری با مضامین  عالیه وارد شده است. بهتر آن است که از دعاهای صحیفه کامله (مفاتیح‌الجنان)آنچه تواند بخواند، که بهترین  دعاهاست.» متن دعاهایی که از ائمه پس از زیارت نقل شده، بسیار است. کافی است کتاب‌های دعا و زیارات را مطالعه کنید و با این  دعاهای گوناگون و ژرف و زیبا که پس از زیارت پیامبر، ائمه بقیع، امام حسین، روز غدیر، زیارت امام رضا و... توصیه شده، آشنا شوید. تلاوت قرآن در حرم‌های مطهر نیز از جمله کارهای با فضیلت است. در زیارت حج نیز از بهترین اعمال در مسجد الحرام، تلاوت قرآن است. خواندن قرآن، هم برای بهره‌‌بردن خود انسان می‌تواند باشد، هم برای اهدی ثواب آن به روح پیامبر یا امام مورد زیارت، یا هدیه به ارواح مؤمنان و گذشتگان. و چه خوب که تلاوت قرآن هم همراه با تدّبر و تأمّل باشد تا اُنس با کلام الهی در اماکن مقدس، تأثیر معنوی بیشتری داشته باشد. رعایت آداب و مستحبات، برای زائر، حالت تنبّه و پایداری دل پدید می‌آورد و اگر هم آلوده به برخی لغزش‌هاست ، زمینه اصلاح و جبران و توبه و استغفار پدید می‌آورد و چه عملی شایسته‌تر از توبه درکنار حرم‌های امامان و تعهّد بر پاک زیستن و رهایی از سلطة شیطان و نفس امّاره؟

13. تکریم خادمان و کمک به فقیران؛

خادمان حرم‌ها، با سرمایه عشق و محبت در آستان اهل بیت خدمت می‌کنند و انتظار می‌رود که برخوردشان با زوّار، بر اساس محبت و دلسوزی و راهنمایی باشد. زائران نیز باید جایگاه آنان را بشناسند و قدر بدانند و مورد تکریم قرار دهند. شهید اول می‌نویسد: سزاوار است خدام حرم‌ها از اهل خیر و صلاح و متدین و صاحب مروّت و تحمّل و صبوری باشند، عصبانی نشوند، برخورد خشن نداشته باشند، حالت کمک رسانی، خدمت‌گزاری، تکریم زوّار، ارشاد گمشده‌ها، کمک به ضعیفان و برخورد محبت‌آمیز با وارد شوندگان به حرم داشته باشند. اگر از کسی حرکت نامناسب و قصور و سهل انگاری دیدند، هشدار و تذکّر دهند و موعظه کنند و اگر کار خلاف و گناه دیدند، نهی از منکر کنند. در مقابل این  خدمات و حسن خلق، زائران نیز برخورد کرامت آمیز و همراه با احترام و ادب و همکاری با خدمتگزاران آستان اولیای خدا داشته باشند و مسئولان، مأمور نظافت و شستشو و انتظامات، پذیرایی کنندگان، نگهبانان، کفشداری‌ها، امانت داران، راهنمایی‌کنندگان و خدّام رسمی و افتخاری و هر کس را که به نوعی افتخار خدمت دارد، مورد تکریم قرار دهند و از احسان و نیکی متناسب با شأن آنان دریغ نورزند. از سوی دیگر، در اماکن و شهر‌های زیارتی، گاهی نیازمندان آبرومندی هستند که چشم امیدشان به خیر و مساعدت زائران است. زائران، مستمندان را شناسایی و کمک رسانی کنند، با حفظ آبرو و حیثیت آنان، بدون آنکه تحقیری صورت بگیرد و به سادات فقیر و بینوایان غریب رسیدگی کنند. چنین  خرج‌ها و کمک‌هایی گاهی از روی عشق به صاحب مرقد و مزار انجام می‌گیرد و همانجا شوق یاری‌رسانی شکوفا می‌شود، گاهی هم بر اساس نذر قبلی، کمک‌های مالی می‌کنند. طبعاً این  گونه نذرها و کمک‌ها، صرف تعمیر و بازسازی حرم‌ها و تأمین نیازها و برگزاری مراسم و اطعام و احسان‌هایی می‌شود که از سوی حرم برپا می‌شود. زائر، خوب است که در این  گونه سفرهای زیارتی به طور کلی در هر مسافرتی دست و دل باز باشد و خیرش به دیگران برسد.

14. زیارت وداع و خداحافظی؛

از آداب زیارت، وداع در آخرین روز یا آخرین لحظات است. برای زائری که ایامی در جوار یک مرقد مقدّس به سر برده و بارها به زیارت مشرف شده است، دل کندن از شهر محبوب دشوار است.

بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران                     کز سنگ ناله خیزد، روز وداع یاران

حسّ و حال زائر هنگام وداع، باید به گونه‌ی باشد که دستاوردهای نفیسی از این  زیارت برداشته و حال او بهتر از گذشته شده باشد و با اُنسی که به حرم و صاحب حرم پیدا کرده، وداع برایش مشکل باشد، ولی به هر حال خداحافظی هنگام برگشت، جزء آداب مسافرت و زیارت است و نشانة احترام به صاحب خانه و صاحب مرقد. زائر وقتی زیارت خود را انجام داد و از نظر روحی اشباع شد، چه در مکه و مدینه باشد، چه در نجف و کربلا یا هر شهر زیارتی دیگر، خوب است که زود خداحافظی کند و برگردد، تا شوق و علاقه همچنان در دل بماند و زدگی و خستگی ایجاد نشود. این  همان گسستن برای پیوستن دوباره است.

من رشتة محبت خود از تو می‌بُرم            شاید گره خورد، به تو نزدیک‌تر شوم

امام صادق درباری زیارت خانة خدا فرموده است: «إذا فرغْتَ مِنْ نُسُکِکَ فارجع، فإنّه أَشْوَقُ لکَ إلِی الرّجوع؛ وقتی از اعمال و عبادتت‌هایت فارغ شدی، برگرد، تا شوق دوباره آمدن را در تو بیشتر کند». ادب، اقتضا دارد که زائر پس از اتمام ایام زیارت، برای خداحافظی به حرم مشرّف شود و ضمن سپاس، آرزوی خود را برای بازگشت دوباره اعلام کند و از خدا بخواهد. در سفر حج، مستحب است «طواف وداع» انجام دهد و در زیارت حرم پیامبر و ائمه بقیع، زیارت وداع مستحب است و هم در حرم‌های دیگر. آداب خاصی برای طواف و نیز از سیره معصومان نمونه‌هایی از آنان نقل شده است؛ مانند وداع حضرت صادق، حضرت کاظم، حضرت‌ هادی: که همراه با حالت خاشعانه، سر به سجده گذاشتن، سجده‌های طولانی، نماز و دعای ویژه بوده است. از خواسته‌های زائر هنگام وداع، این  است که آخرین  زیارت نباشد و دوباره برگردد؛ مثلاً در زیارت وداع قبر حضرت رسول و ائمه دیگر آمده است: «اللهم لا تَجْعَلْهُ آخر العهد مِنّی لِزیارَةِِ قبر نَبیک ...»، یا «استودِعُکَ الله» یا «لا جَعَله الله آخرَ تسلیمی علیک» یا «جَعَله الله آخر العهد من زیارة قبورکم و اتیانِ مشاهِدِکم» یا «رزقنی العودَ ثُمَّ العَوْدَ ثُمَّ العودَ ما اَبْقانی ربّی» و... که همه حاکی از این  درخواست است که آخراین  نوبت زیارت نباشد، باز هم قسمت شود، آخرین سلام نباشد، برگشت همراه با سلامتی و بهره و فضل و کامیابی و رضامندی باشد. زائری که با چشم اشک‌بار و قلبی لرزان، از جوار حرم‌ محبوب‌های خود به شهر و وطن خویش برمی‌گردد، تن خود را باز می‌گرداند، ولی دلش در آنجا می‌ماند تا بار دیگر توفیق تشرف حاصل شود. «من رفتم و هوی تو از دل نمی‌رود!!!»

دیده از دیدار خوبان بر گرفتن مشکل است             هر که ما را این  نصیحت می‌کند بی‌حاصل است

من قدم بیرون نمی‌آرم نهاد از کوی دوست             دوستان، معذور داریدم که پایم در گل است

گر به صد منزل فراق افتد میان ما و دوست            همچنانش در میان جان شیرین ، منزل است

امید است آشنایی با ادب و آداب زیارت، چه ظاهری و چه باطنی، چه قلبی، و چه قالبی ما را در بهره‌وری بیشتر از چشمه‌سار زلال زیارت، موفق‌تر و کامیاب‌تر سازد.  

التماس دعا

محمد یادگاری

02/10/1388





نوع مطلب : دینی، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


درباره وبلاگ

اللهم صل علی محمد و آل محمد (وعجل فرجهم)
مدیر وبلاگ : محمدرضا بلانیان
صفحات جانبی
نظرسنجی
نظر شما درباره نتیجه مذاکرات هسته ای چیست؟








جستجو

آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :